NAADAC Bağımlılık Danışmanlığı

Bağımlılık danışmanlığı; sigara, alkol, madde ve kumar gibi bağımlılıklarda kişinin değişime hazırlanmasını, kullanımı sürdüren etkenleri anlamasını ve kalıcı bir değişim için beceri kazanmasını amaçlayan yapılandırılmış bir psikolojik destek sürecidir. Bu sayfa, uluslararası bir meslek birliği olan NAADAC’ı ve bağımlılık danışmanlığının dayandığı yöntemleri ve etik ilkeleri anlatır.

NAADAC nedir?

NAADAC, the Association for Addiction Professionals, ABD merkezli bir bağımlılık profesyonelleri birliğidir. Bağımlılık danışmanlarını, eğitimcileri ve bağımlılık alanında çalışan diğer sağlık profesyonellerini bir araya getirir; ABD ve Kanada’nın yanı sıra diğer ülkelerden de üyeleri vardır.

Yıl	Gelişme
1972	Alkolizm danışmanlarını ve eğiticilerini bir araya getiren bir dernek olarak kuruldu
1982	Alkol ve madde danışmanlarını kapsayacak biçimde adı NAADAC olarak değişti
2001	Tüm bağımlılık profesyonellerini temsil etmek üzere bugünkü adını aldı

Birliğin temel işlevleri şunlardır: bağımlılık alanında mesleki eğitim ve sürekli eğitim programları sunmak, bağımlılık profesyonelleri için ortak bir etik kod yayımlamak ve bağlı sertifikasyon kurulu aracılığıyla mesleki yeterlilik standartları belirlemek.

Sertifikalı danışmanla çalışmak ne anlama gelir?

Uzm. Kl. Psk. Kübra Özsat, NAADAC kapsamında sigara, alkol ve uyuşturucu bağımlılığı danışmanlığı alanında sertifika eğitimi almıştır. Böyle bir sertifika, Türkiye’deki mesleki yetkinin yerine geçmez; bu yetki psikoloji ve klinik psikoloji eğitiminden ve Sağlık Bakanlığı ruhsatından gelir. Sertifikanın danışan açısından anlamı şudur:

Danışan açısından	Açıklama
Alana özgü eğitim	Bağımlılığın psikolojik, sosyal ve davranışsal boyutlarına yönelik ek eğitim
Kanıta dayalı yöntem	Etkinliği araştırmalarla incelenmiş yaklaşımların kullanılması
Etik çerçeve	Gizlilik, sınırlar ve yetkinlik sınırlarına ilişkin belirli ilkelere bağlılık
Damgalamayan tutum	Bağımlılığı bir ahlak sorunu olarak değil, ele alınabilir bir sağlık sorunu olarak görmek
Ekip anlayışı	Tıbbi tedavi gereken durumlarda hekimle iş birliği

Bağımlılık danışmanlığında hangi ilkeler esas alınır?

ABD Ulusal Madde Bağımlılığı Enstitüsü’nün (NIDA) araştırmalara dayalı tedavi ilkeleri, bağımlılık alanındaki danışmanlığın da temel çerçevesini oluşturur:

İlke	Danışmanlıktaki karşılığı
Bağımlılık karmaşık ama ele alınabilir bir durumdur	Umut ve gerçekçilik birlikte korunur
Herkese uyan tek bir yöntem yoktur	Plan kişinin kullandığı madde, yaşı ve yaşam koşullarına göre kurulur
Yeterli süre önemlidir	Kısa bir müdahale yerine süreç planlanır
Arınma yalnızca ilk adımdır	Tıbbi arınma sonrası psikolojik destek sürer
Kişinin tüm ihtiyaçları ele alınmalıdır	İş, aile, ruh sağlığı ve sosyal destek de gündeme gelir
Eşlik eden ruhsal sorunlar birlikte değerlendirilmelidir	Depresyon, kaygı ya da travma göz ardı edilmez
Kayma olabilir	Kayma, planın güncellenmesi için bilgi olarak kullanılır

Hangi kanıta dayalı yaklaşımlar kullanılır?

Bağımlılık alanında farklı yöntemlerin etkinliği, randomize çalışmalar ve meta-analizlerle incelenmiştir. Aşağıdaki tablo, danışmanlıkta sık kullanılan yaklaşımları ve kanıt düzeylerini özetler.

Yaklaşım	Ne yapar?	Kanıt düzeyi
Motivasyonel görüşme	Değişime dair kararsızlığı çözmeye yardım eder	Orta; tedavisizliğe göre etkili, etki zamanla azalabilir
Bilişsel davranışçı terapi	Tetikleyicileri, istek anlarını ve düşünce kalıplarını ele alır	Orta; meta-analizlerde küçük ama tutarlı etki
Nüks önleme	Riskli durumları öngörüp baş etme planı kurar	BDT’nin parçası olarak destekleniyor
Olumsallık yönetimi	Kullanmamayı somut pekiştireçlerle destekler	Araştırmalarla destekleniyor; uygulanabilirliği ortama bağlı
Aile ve çift odaklı yaklaşımlar	Aile içi döngüyü ve destek sistemini güçlendirir	Orta
İlaç destekli tedavi	Yoksunluğu ve isteği azaltan ilaçlar	Hekimin alanıdır; psikolojik destekle birlikte yürür

BDT’nin yetişkin alkol ve madde kullanıcılarında incelendiği bir meta-analizde, yöntemin genel olarak küçük ama istatistiksel olarak anlamlı bir etki gösterdiği, bu etkinin izlem süresi uzadıkça azaldığı ve en belirgin olarak tedavi almayan gruplarla karşılaştırıldığında ortaya çıktığı bildirilmiştir. Motivasyonel görüşmeye dair Cochrane derlemesi ise yöntemin tedavi almamaya göre madde kullanımını azaltabildiğini, ancak kanıtın çoğunlukla düşük kaliteli olduğunu vurgular. Bu yüzden danışmanlıkta tek bir yönteme bağlı kalınmaz; yaklaşımlar kişiye göre birleştirilir.

Etik ilkeler neden bu kadar önemlidir?

Bağımlılık; gizlilik, damgalanma ve yasal sonuçlar nedeniyle hassas bir alandır. NAADAC’ın üyeleri için yayımladığı etik kod; danışmanlık ilişkisi, gizlilik, kültürel çeşitlilik, değerlendirme, çevrim içi danışmanlık ve süpervizyon gibi başlıkları kapsar.

Etik ilke	Uygulamada
Gizlilik	Paylaşılanlar onay olmadan aktarılmaz; istisnalar baştan açıkça konuşulur
Özerkliğe saygı	Hedefi danışan belirler; danışman ahlaki yargıda bulunmaz
Yetkinlik sınırları	Danışmanın alanı dışındaki tıbbi konular hekime yönlendirilir
Çift ilişkiden kaçınma	Danışmanlık ilişkisi dışında kişisel ya da ticari ilişki kurulmaz
Kültürel duyarlılık	Kişinin değerleri, inancı ve yaşam koşulları dikkate alınır
Bilgilendirilmiş onam	Sürecin nasıl ilerleyeceği, süresi ve sınırları başta açıklanır

Danışmanlık seansı nasıl işler?

Aşama	İçerik
1. Değerlendirme	Kullanılan madde, sıklık, süre, önceki bırakma denemeleri, eşlik eden ruhsal yakınmalar
2. Tıbbi risk taraması	Yoksunluk riski varsa önce hekim değerlendirmesine yönlendirme
3. Motivasyon çalışması	Kişinin kendi gerekçelerinin ve hedefinin netleşmesi
4. Değişim planı	Bırakma ya da azaltma hedefi, tarih, destek kişileri
5. Beceri çalışması	İstekle baş etme, tetikleyicilerden uzak durma, hayır diyebilme
6. Nüks önleme	Riskli durumlar, erken uyarı işaretleri ve acil durum planı
7. İzlem	Seanslar seyrekleşir, kazanımlar gözden geçirilir

Seanslar çoğunlukla 45–50 dakika sürer ve başlangıçta genellikle haftada bir yapılır. Aile görüşmeleri gerektiğinde sürece eklenir. Bağımlılık danışmanlığı hizmetinin kapsamı ve kimler için uygun olduğu bağımlılık danışmanlığı sayfasında ayrıca anlatılmaktadır.

Hangi durumlarda önce tıbbi destek gerekir?

Bazı durumlarda danışmanlıktan önce ya da danışmanlıkla eş zamanlı olarak hekim değerlendirmesi gerekir:

• Alkol ya da sakinleştirici kullanımının aniden bırakılması — yoksunluk tıbbi açıdan tehlikeli olabilir
• Titreme, terleme, bilinç bulanıklığı, nöbet gibi yoksunluk belirtileri
• Opioid kullanımı — ilaç destekli tedavi seçenekleri hekimle değerlendirilmelidir
• İntihar düşünceleri, ağır depresyon ya da psikotik belirtiler
• Hamilelik sırasında madde ya da alkol kullanımı

Destek hatları: Acil bir sağlık sorunu ya da intihar riski varsa 112’yi arayın. Bağımlılıkla ilgili ücretsiz danışmanlık için Yeşilay Danışmanlık Merkezi YEDAM 115 hattına ulaşabilirsiniz.

Ne zaman bağımlılık danışmanlığı almayı düşünmelisiniz?

• Kullanımı azaltmaya ya da bırakmaya çalıştığınız hâlde başaramadıysanız
• Planladığınızdan daha fazla ya da daha sık kullanıyorsanız
• Kullanım aile, iş ya da okul hayatınızda sorun yaratmaya başladıysa
• Kullanmadığınızda huzursuzluk, gerginlik ya da yoğun istek yaşıyorsanız
• Bir yakınınızın kullanımı sizi ve ailenizi yıpratıyorsa
• Bırakmayı başardınız ama yeniden başlamaktan korkuyorsanız