EMDR Terapisi

EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing — Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme), travmatik ya da rahatsız edici anıların yapılandırılmış bir protokolle işlendiği bir psikoterapi yöntemidir. Danışan anıya kısa süreler boyunca odaklanırken göz hareketleri, dokunma ya da ses gibi iki yönlü uyarımlar uygulanır; amaç anının bugün yarattığı sıkıntının azalmasıdır.

EMDR terapisi nedir?

EMDR, 1980’lerin sonunda Amerikalı psikolog Francine Shapiro tarafından geliştirilmiş ve ilk kez 1989’da travma sonrası stres belirtileri olan kişilerle yapılan bir çalışmayla tanıtılmıştır. O tarihten bu yana yöntem standart bir protokole dönüşmüş ve çok sayıda kontrollü çalışmada incelenmiştir.

Yöntemin dayandığı model, Uyumsal Bilgi İşleme modeli olarak adlandırılır. Bu modele göre bazı travmatik yaşantılar, yaşandığı andaki görüntü, duygu, düşünce ve bedensel duyumlarla birlikte “işlenmemiş” biçimde bellekte kalır. Bu anılar, yıllar sonra bile benzer bir uyaranla tetiklendiğinde kişi kendini o ana geri dönmüş gibi hissedebilir. EMDR’de amaç, anının silinmesi değil; anının hatırlandığında bugün aynı yoğunlukta sıkıntı yaratmamasıdır.

EMDR’de iki yönlü uyarım

Uyarım türü	Nasıl uygulanır?
Göz hareketleri	Danışan, terapistin elini ya da bir ışık çubuğunu gözleriyle sağa-sola takip eder
Dokunma	Dizlere ya da ellere dönüşümlü hafif dokunuşlar
Ses	Kulaklıktan sırayla sağ ve sol kulağa verilen sesler

Göz hareketlerinin işlevi tam olarak açıklanmış değildir. Bir meta-analizde göz hareketlerinin, duygusal anıların canlılığını ve rahatsız ediciliğini azaltmaya ek bir katkı sağladığı bildirilmiştir; ancak mekanizmaya ilişkin farklı açıklamalar hâlâ tartışılmaktadır.

EMDR hangi durumlarda kullanılır?

EMDR’nin en çok araştırıldığı ve kılavuzlarda yer aldığı alan travma sonrası stres bozukluğudur (TSSB). Bunun dışında kişinin bugününü etkilemeye devam eden rahatsız edici anılar için de kullanılabilir.

Alan	Örnekler	Kanıt düzeyi
Travma sonrası stres bozukluğu	Kaza, deprem, saldırı, şiddete tanıklık, ani kayıp	Güçlü; uluslararası kılavuzlarda yer alır
Travmatik ya da rahatsız edici anılar	Tanı ölçütlerini karşılamayan ama yaşamı etkileyen anılar	Klinik uygulamada yaygın
Fobiler	Belirli bir olaydan sonra başlayan korkular	Sınırlı; az sayıda çalışma
Sınav ve performans kaygısı	Geçmişteki bir başarısızlık anısına bağlı kaygı	Sınırlı; az sayıda çalışma
Kaygı ve depresyon	Geçmiş yaşantılarla ilişkili belirtiler	Yetersiz; araştırmalar sürüyor

Bu nedenle EMDR her sorun için ilk seçenek değildir. Örneğin bazı durumlarda bilişsel davranışçı terapi daha uygun olabilir ya da iki yaklaşım birlikte kullanılabilir.

Kılavuzlar EMDR hakkında ne söylüyor?

Kurum	Öneri
Dünya Sağlık Örgütü (WHO), 2013	Travma sonrası stres bozukluğu olan yetişkin, ergen ve çocuklarda travma odaklı BDT ile birlikte EMDR’yi önerilen yöntemler arasında sayar
NICE (İngiltere), NG116, 2018	Savaş dışı bir travmadan 3 aydan uzun süre sonra başvuran TSSB’li yetişkinlere EMDR sunulmasını önerir; 1–3 ay arasında, kişi tercih ederse düşünülebilir
NICE — çocuk ve ergenler	7–17 yaşta, travma odaklı BDT’ye yanıt alınamadığında ya da katılım sağlanamadığında EMDR düşünülebilir
Amerikan Psikoloji Derneği (APA), 2017/2019	Yetişkinlerde TSSB için EMDR’yi koşullu olarak önerilen yöntemler arasında sayar

Bilimsel çalışmalar açısından tablo daha dengelidir. TSSB’de psikolojik yöntemleri karşılaştıran geniş bir sistematik derlemede EMDR’nin etkinliğine ilişkin kanıt düşük-orta düzeyde değerlendirilmiştir. 76 çalışmayı kapsayan bir başka meta-analizde EMDR, TSSB’de kontrol koşullarına göre etkili bulunmuş; ancak çalışmaların önemli bir kısmının yöntemsel sınırlılıkları olduğu ve diğer ruh sağlığı sorunlarında kanıtların henüz yeterli olmadığı vurgulanmıştır.

EMDR’nin 8 aşaması nelerdir?

EMDR, yalnızca göz hareketlerinden ibaret değildir; her biri ayrı amaca hizmet eden 8 aşamalı bir protokoldür.

Aşama	Adı	İçerik
1	Öykü alma ve planlama	Yaşam öyküsü, belirtiler, güçlü yanlar ve çalışılacak hedef anıların belirlenmesi
2	Hazırlık	Yöntemin anlatılması, güven ilişkisinin kurulması, “güvenli yer” gibi sakinleşme becerilerinin öğretilmesi
3	Değerlendirme	Hedef anıyı temsil eden görüntü, olumsuz inanç (“Ben güvende değilim”), istenen olumlu inanç, duygu ve bedensel duyumun belirlenmesi; rahatsızlık düzeyinin 0–10 arasında puanlanması
4	Duyarsızlaştırma	Anıya odaklanırken kısa iki yönlü uyarım setleri; her setten sonra kişinin fark ettiklerinin konuşulması
5	Yerleştirme	Rahatsızlık azaldığında olumlu inancın anıyla birlikte güçlendirilmesi
6	Beden taraması	Anı düşünüldüğünde bedende kalan gerginlik ya da duyumun kontrol edilmesi
7	Kapanış	Seansın, işlem tamamlanmamış olsa bile danışan sakin ve dengeli şekilde bitirilmesi
8	Yeniden değerlendirme	Bir sonraki seansta önceki çalışmanın etkisinin gözden geçirilmesi ve planın güncellenmesi

Tek bir travmada aşamalar birkaç seansta tamamlanabilir. Uzun süreli ya da çok sayıda travmada ise özellikle hazırlık aşaması daha uzun tutulur.

Bir EMDR seansında neler olur?

• Seans genellikle kısa bir değerlendirmeyle başlar: son seanstan bu yana neler yaşandığı konuşulur.
• Çalışılacak anı ve ona eşlik eden olumsuz inanç, duygu ve bedensel duyum belirlenir.
• Danışan anıya odaklanırken yaklaşık 20–30 saniyelik iki yönlü uyarım setleri uygulanır.
• Her setten sonra kısa bir ara verilir ve danışan aklına gelen düşünce, görüntü ya da duyumu paylaşır.
• Rahatsızlık düzeyi düştükçe olumlu inanç güçlendirilir.
• Seans, danışanın dengeli ve güvende hissetmesini sağlayan bir kapanışla sona erer.

Pratik bilgiler

Konu	Genel uygulama
Seans süresi	Genellikle 60–90 dakika (işlem seanslarında daha uzun olabilir)
Sıklık	Çoğunlukla haftada bir
Toplam süre	Tek travmada daha kısa; NICE’e göre yetişkinlerde genellikle 8–12 seans, çoklu travmada daha uzun
Biçim	Ağırlıklı olarak yüz yüze; uygun durumlarda online uyarlamalar yapılabilir
Seans arası	Sakinleşme teknikleri ve fark edilenlerin kısa kaydı

Kimler için uygun değildir ya da önce hazırlık gerekir?

Bazı durumlarda doğrudan anı çalışmasına geçmek uygun değildir. Önce dengelenme, güvenliğin sağlanması ya da başka bir desteğin devreye girmesi gerekir:

• Akut kriz ya da intihar riski — öncelik güvenliktir
• Ağır dissosiyatif belirtiler — uzun bir hazırlık ve dengelenme dönemi gerekir
• Aktif alkol ya da madde kullanımı — önce kullanımın ele alınması gerekebilir (bağımlılık danışmanlığı)
• Hâlâ süren bir tehlike — örneğin şiddetin devam ettiği bir ilişki
• Psikotik belirtiler ya da ağır depresyon — psikiyatri hekimiyle iş birliği önceliklidir
• Hamilelik, epilepsi ya da göz rahatsızlıkları — uyarım türü ve zamanlama hekimle birlikte değerlendirilir

Acil durum: Kendinize ya da bir başkasına zarar verme düşünceniz varsa 112’yi arayın ya da en yakın acil servise başvurun. Aile içi şiddet durumunda 155 (Polis) ya da 183 (Sosyal Destek Hattı) numaralarına ulaşabilirsiniz.

EMDR’den ne beklenebilir?

Gerçekçi beklentiler	Gerçekçi olmayan beklentiler
Anı hatırlandığında sıkıntının belirgin biçimde azalması	Anının unutulması ya da silinmesi
Kâbus, ani hatırlama ve kaçınmanın azalması	Tek seansta tüm belirtilerin geçmesi
“Benim suçumdu” gibi inançların daha dengeli bir inançla değişmesi	Yaşananların “hiç olmamış” gibi hissedilmesi
Tetikleyici durumlarla daha rahat baş edebilmek	Her durumda aynı sonucun alınması

EMDR, Uzm. Kl. Psk. Kübra Özsat’ın eğitim aldığı yöntemlerden biridir ve gerektiğinde bireysel terapi sürecinin bir parçası olarak diğer yaklaşımlarla birlikte kullanılır.

Ne zaman destek almayı düşünmelisiniz?

• Yaşadığınız bir olay aylar geçmesine rağmen gözünüzün önüne istemsizce geliyorsa
• Olayla ilgili kâbuslar, ani irkilmeler ya da sürekli tetikte olma hâli yaşıyorsanız
• Olayı hatırlatan yerlerden, kişilerden ya da konuşmalardan kaçınıyorsanız
• “Benim suçumdu” ya da “Hiçbir yerde güvende değilim” gibi düşünceler sizi bırakmıyorsa
• Eski bir anı, bugünkü ilişkilerinizi ya da işinizi etkilemeye devam ediyorsa
• Bir kayıp, kaza ya da afet sonrasında eski hâlinize dönemediğinizi hissediyorsanız