Bağımlılık Danışmanlığı

Bağımlılık danışmanlığı; alkol, madde, sigara gibi maddelerin ya da kumar, oyun ve internet gibi davranışların kontrol edilemez hâle geldiği durumlarda kişinin ve ailesinin değişim sürecine eşlik eden psikolojik destektir. Amaç yargılamak ya da suçlamak değil, kullanımın hayattaki işlevini anlamak ve sürdürülebilir bir değişim için gereken becerileri birlikte geliştirmektir.

Bağımlılık danışmanlığı nedir?

Bağımlılık; kişinin zarar gördüğünü bilmesine rağmen bir maddeyi kullanmayı ya da bir davranışı sürdürmeyi bırakamaması, giderek daha fazlasına ihtiyaç duyması ve hayatının bu kullanım etrafında şekillenmeye başlamasıdır. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre yalnızca alkol kullanımı 2019 yılında dünyada yaklaşık 2,6 milyon ölüme neden olmuştur; bu, sorunun bireysel olduğu kadar toplumsal bir sağlık konusu olduğunu gösterir.

Danışmanlık sürecinde kullanımın kendisi kadar, onu besleyen etkenler de ele alınır: stres, yalnızlık, kaygı, depresif belirtiler, travmatik yaşantılar, ilişki sorunları ve alışkanlık hâline gelmiş günlük düzen.

Bağımlılığı düşündüren işaretler

İşaret	Nasıl görünür?
Kontrol kaybı	Planlanandan daha fazla ya da daha uzun süre kullanmak
Tolerans	Aynı etkiyi almak için giderek daha fazlasına ihtiyaç duymak
Yoksunluk	Kullanılmadığında huzursuzluk, titreme, uykusuzluk, öfke
Bırakma denemeleri	Defalarca bırakmaya ya da azaltmaya çalışıp başaramamak
Önceliklerin değişmesi	İş, okul, aile ve hobilerin geri planda kalması
Zarara rağmen sürdürme	Sağlık, para ya da ilişki sorunlarına rağmen devam etmek
Gizleme	Kullanımı ya da harcamaları yakınlarından saklamak

Bağımlılık neden gelişir?

Bağımlılığın tek bir nedeni yoktur. Aynı maddeyi kullanan iki kişiden biri bağımlı hâle gelirken diğeri gelmeyebilir; bunu belirleyen pek çok etken birlikte rol oynar. Danışmanlıkta bu etkenler suçlama için değil, kişinin kendini daha iyi anlaması ve risklerini tanıması için ele alınır.

Etken grubu	Örnekler
Biyolojik	Ailede bağımlılık öyküsü, maddenin beyindeki ödül sistemine etkisi, erken yaşta kullanıma başlama
Psikolojik	Kaygı, depresif belirtiler, travmatik yaşantılar, dürtüsellik, zor duygularla baş etmekte güçlük
Sosyal	Kullanımın yaygın olduğu arkadaş çevresi, kolay erişim, yalnızlık, işsizlik ya da ekonomik sıkıntı
Aile	Aile içi çatışmalar, ihmal, ebeveynlerde kullanım, denetim ve iletişim eksikliği

Kullanım çoğu zaman başlangıçta bir “işe” yarar: rahatlatır, uyutur, sosyalleştirir ya da sıkıntıyı bir süreliğine unutturur. Bu işlevi fark etmek ve aynı ihtiyacı karşılayacak başka yollar bulmak, değişim sürecinin önemli bir parçasıdır.

Hangi bağımlılık türleri ele alınır?

Tür	Örnekler	Dikkat edilen noktalar
Alkol	Düzenli ya da aşırı içme, kontrolsüz içme atakları	Yoksunluk tehlikeli olabilir; bırakma hekimle planlanır
Madde	Esrar, uyarıcılar, sentetik maddeler, opioidler	Tıbbi değerlendirme ve gerekirse arınma hekim işidir
Sigara ve tütün	Sigara, nargile, elektronik sigara	Gerekirse hekimin önerdiği bırakma desteğiyle birlikte
Kumar	Bahis, şans oyunları, çevrim içi kumar	Borç, aile içi güven ve maddi sınırlar birlikte ele alınır
Oyun	Çevrim içi ve çevrim dışı dijital oyunlar	DSÖ sınıflamasında “oyun oynama bozukluğu” olarak yer alır
İnternet ve sosyal medya	Sürekli kaydırma, bildirim bağımlılığı	Ayrı bir tanı değildir; sorunlu kullanım olarak çalışılır

Uzm. Kl. Psk. Kübra Özsat’ın kumar bağımlılığı, üniversite öğrencilerinde madde kullanımı ve sosyal medya bağımlılığı üzerine yayımlanmış çalışmaları bulunmaktadır. Danışmanlık sürecinde kullanılan çerçeve hakkında ayrıntılı bilgiye NAADAC sertifikası sayfasından ulaşabilirsiniz.

Psikolog ile hekimin görevleri nasıl ayrılır?

Bağımlılıkta güvenli bir süreç için kimin neyi yaptığını bilmek önemlidir. Psikolog ilaç yazmaz, tıbbi tanı koymaz ve arınma (detoks) sürecini yönetmez.

Hekimin (psikiyatri / bağımlılık merkezi) sorumluluğu	Psikolojik danışmanlıkta ele alınanlar
Yoksunluk belirtilerinin tıbbi yönetimi	Kullanımın tetikleyicilerinin ve işlevinin anlaşılması
Gerekirse yatarak arınma	Değişim motivasyonunun güçlendirilmesi
İlaç tedavisi ve takibi	İstek (aşerme) anlarıyla baş etme becerileri
Eşlik eden ruhsal hastalıkların tıbbi değerlendirmesi	Stres, kaygı ve duygu düzenleme çalışması
Bedensel sağlık sorunlarının taranması	Yeniden kullanımı önleme planı, aile ve ilişkiler

Bu nedenle uzun süreli ve yoğun alkol ya da madde kullanımında ilk adım çoğunlukla bir psikiyatri hekimi ya da AMATEM gibi bir bağımlılık tedavi merkezi değerlendirmesidir. Psikolojik danışmanlık bu süreçle eş zamanlı ya da sonrasında yürütülebilir.

Süreç nasıl ilerler?

Aşama	İçerik
1. Değerlendirme	Kullanım öyküsü, sıklık ve miktar, önceki bırakma denemeleri, eşlik eden sorunlar
2. Tıbbi ihtiyaç kontrolü	Yoksunluk riski varsa hekime yönlendirme
3. Hedef belirleme	Tamamen bırakma ya da zararı azaltma hedefinin birlikte netleştirilmesi
4. Beceri çalışması	Tetikleyicileri tanıma, istekle baş etme, “hayır” diyebilme, yeni günlük düzen
5. Aile ve çevre	Yakınlarla iletişim, destekleyici çevrenin güçlendirilmesi
6. Yeniden kullanımı önleme	Riskli durumlar için plan, kayma yaşanırsa ne yapılacağı

Kayma (bir kez yeniden kullanma) bir başarısızlık değil, sürecin öğretici bir parçası olarak ele alınır. Önemli olan kaymanın tam bir geri dönüşe dönüşmesini önlemektir.

Pratik bilgiler

Konu	Genel uygulama
Seans süresi	Genellikle 45–50 dakika
Sıklık	Başlangıçta çoğunlukla haftada bir
Aile görüşmeleri	İhtiyaca göre, kişinin onayıyla
Biçim	Yüz yüze ya da online

Hangi yöntemler kullanılır?

Yöntem	Bağımlılıkta kullanımı	Araştırmalar ne söylüyor?
Motivasyonel görüşme	Kararsızlığı çözmek, değişim için iç nedenleri güçlendirmek	Bir Cochrane derlemesine göre hiç müdahale yapılmamasına kıyasla kısa dönemde madde kullanımını azaltabilir
Bilişsel davranışçı terapi	Tetikleyici düşünce ve durumları tanıma, baş etme becerileri	Alkol ve madde kullanımında küçük ama anlamlı etki gösteren meta-analiz bulguları vardır
Kumarda bilişsel davranışçı terapi	Kumarla ilgili düşünce hatalarının ve davranış döngüsünün çalışılması	Cochrane derlemesi terapi sonrasında kumar davranışında azalmayı desteklemektedir
Aile odaklı çalışma	Yakınların kişiyi tedaviye yaklaştırması ve kendi yükünü azaltması	Aile eğitimi temelli yaklaşımların tedaviye başlamayı artırdığına dair bulgular vardır
Kısa süreli çözüm odaklı terapi	Kişinin önceki başarılı dönemlerinden ve güçlü yönlerinden yararlanma	Destekleyici yaklaşım olarak kullanılır

Bu etkiler ortalama bulgulardır; her kişide süreç farklı ilerler ve kesin bir sonuç vaat edilemez.

Aileler nasıl destek alabilir?

Bağımlılık yalnızca kullanan kişiyi değil, onunla yaşayan herkesi etkiler. Aile üyeleri çoğu zaman kaygı, öfke, utanç ve tükenmişlik yaşar; kimi zaman da iyi niyetle kullanımın sürmesine farkında olmadan katkıda bulunur.

• Kişi gelmeye hazır değilse: aile üyeleri kendileri başvurabilir. Araştırmalar, aileye yönelik yapılandırılmış eğitimlerin tedaviye dirençli kişilerin bir kısmının sürece başlamasına katkı sağlayabildiğini göstermektedir.
• İletişim: suçlama ve tehdit yerine kişinin davranışını ve sizin üzerinizdeki etkisini sakin bir dille ifade etmek
• Kolaylaştırıcı davranışlar: borçları kapatmak, kullanımı başkalarından gizlemek gibi davranışların fark edilmesi
• Sınırlar: evde ve parada net, uygulanabilir sınırlar koymak
• Kendine bakım: aile üyesinin kendi ruh sağlığını korumak için destek alması

Aile sisteminin bütün olarak ele alınması gerekiyorsa aile terapisi ayrıca planlanabilir.

Acil durum ve destek hatları: Aşırı doz, nöbet, bilinç kaybı ya da kendine zarar verme riski varsa hemen 112’yi arayın. Bağımlılıkla ilgili ücretsiz bilgi ve danışmanlık için Yeşilay Danışmanlık Merkezi YEDAM 115 hattına ulaşabilirsiniz.

Ne zaman destek almayı düşünmelisiniz?

• Kullanımı azaltmaya ya da bırakmaya çalıştığınız hâlde başaramıyorsanız
• Kullanım ya da kumar nedeniyle borç, iş ya da okul sorunları başladıysa
• Yakınlarınız kullanımınız konusunda endişelerini dile getiriyorsa
• Stresle ya da zor duygularla baş etmenin tek yolu kullanım hâline geldiyse
• Oyun ya da internet kullanımı uykunuzu, ilişkilerinizi ve sorumluluklarınızı etkiliyorsa
• Bir yakınınızın bağımlılığı nedeniyle kendinizi tükenmiş hissediyorsanız
• Bırakma sonrasında yeniden başlama endişesi yaşıyorsanız